Pak minuta për 12 vite shkollim: sfida e maturës në epokën e inteligjencës artificiale

Rrjedhja që nisi brenda minutave

Vetëm pak minuta pas fillimit të provimit, pyetjet e testit nisën të qarkullojnë në rrjete sociale dhe aplikacione komunikimi. Në platforma si Viber u krijuan grupe ku nxënësit shkëmbenin fotografi të testit dhe kërkonin përgjigje në kohë reale.

Në disa raste, përgjigjet nuk vinin më vetëm nga bashkëmoshatarët. Ato po gjeneroheshin edhe nga mjete të inteligjencës artificiale, duke e kthyer procesin e kopjimit në një mekanizëm të shpejtë digjital, ku zgjidhjet prodhoheshin brenda sekondave.

Ministria e Arsimit deklaroi se testi ka kaluar pa pengesa serioze dhe se janë regjistruar vetëm disa raste përjashtimesh për shkak të përdorimit të telefonave. Sipas tyre, rrjedhjet online nuk kanë ndikuar në proces, pasi shumica e nxënësve nuk kanë pasur qasje në materialet e shpërndara.

Por ajo që u pa në rrjete sociale tregonte një realitet paralel: një provim që zhvillohej njëkohësisht në bankat e shkollës dhe në ekranet e telefonave.

Një test mes dijes dhe teknologjisë

Rastet e rrjedhjes së Testit të Maturës nuk janë të reja në Kosovë. Por këtë vit, ndryshimi ishte i dukshëm. Nuk u shpërndanë vetëm pyetjet, por edhe përgjigjet u gjeneruan në kohë reale përmes inteligjencës artificiale.

Kjo e zhvendos debatin përtej kopjimit klasik. Pyetja që po ngrihet gjithnjë e më shumë është nëse ky test ende mat dijen individuale të nxënësit, apo aftësinë e tij për të përdorur teknologjinë që e ka bërë informacionin të menjëhershëm dhe të pakufizuar.

Në këtë realitet, provimi po merr një dimension tjetër: nuk është vetëm vlerësim i njohurive, por edhe i mënyrës se si nxënësit menaxhojnë mjetet digjitale në kohë reale.

Ligji dhe përpjekja për kontroll

Për të frenuar fenomenin e kopjimit dhe rrjedhjeve, Kosova ka ashpërsuar edhe kornizën ligjore për Testin e Maturës. Ndryshimet e reja parashohin masa më të rënda disiplinore dhe financiare ndaj shkeljeve gjatë procesit të provimit.

Sipas rregullave të reja, shkeljet mund të ndëshkohen me gjoba deri në 20 mijë euro për institucionet dhe nga 1 mijë deri në 2 mijë euro për individët, varësisht nga shkelja. Parashihen edhe ndalime për pjesëmarrje në proceset e ardhshme të maturës, shkëputje kontratash për administratorët dhe publikim i emrave të shkelësve.

Në letër, mekanizmi duket i fortë. Në praktikë, rrjedhja e testit brenda minutave të para tregon se sfida nuk është vetëm ligjore, por edhe teknologjike dhe organizative.

ETEA: 93.4% e nxënësve me AI në xhep

Një tjetër pjesë e kësaj historie vjen nga klasat e shkollave fillore. Sipas hulumtimit të organizatës “ETEA”, i realizuar në gjashtë komuna të Kosovës, 93.4 për qind e nxënësve përdorin aplikacione të inteligjencës artificiale.

Përdorimi është bërë pjesë e përditshmërisë: detyra shtëpie, projekte dhe kërkime shkollore. Më shumë se gjysma e nxënësve raportojnë përdorim të përditshëm ose disa herë në ditë, me një përqendrim të madh në matematikë dhe shkenca ekzakte.

Por sipas drejtuesve të studimit, problemi nuk është vetëm përdorimi, por mënyra si ai kuptohet.

Drejtori ekzekutiv i ETEA-s, Agon Ahmeti, në rubrikën “Zgjuar apo jo” në Geg FM, thekson se nxënësit shpesh nuk e kuptojnë kufizimin e inteligjencës artificiale dhe e trajtojnë si burim të gatshëm përgjigjesh.

“Shumë nxënës nuk janë të vetëdijshëm për gabimet eventuale që mund të ndodhin gjatë përdorimit të chatbot-ëve. Problemi është se përgjigjet merren si të gatshme, pa verifikim,” ka deklaruar Ahmeti.

Sipas tij, ekziston edhe një ndarje e qartë në mënyrën e përdorimit: nxënësit me rezultate më të mira e përdorin AI-në për të kuptuar më thellë materialin, ndërsa të tjerët shpesh e shndërrojnë në mjet kopjimi. Një praktikë gjithnjë e më e zakonshme është fotografimi i pyetjeve dhe dërgimi i tyre në chatbot për zgjidhje të menjëhershme.

Një debat që nuk është vetëm i Kosovës

Ndërsa Kosova përballet me mungesë rregullash të qarta, vende të tjera kanë zgjedhur rrugë të ndryshme. Norvegjia ka vendosur ndalim thuajse të plotë të përdorimit të AI gjeneruese në shkollat fillore, duke e kufizuar edhe në nivelet e tjera të arsimit.

Qeveria norvegjeze argumenton se shkollat duhet të kthehen te aftësitë bazë: leximi, shkrimi dhe matematika. Në vende të tjera, qasja është më e balancuar. Franca lejon përdorim të kufizuar, Mbretëria e Bashkuar e ndalon në provime, SHBA e rregullon sipas shteteve, Kina e kontrollon rreptësisht, ndërsa Australia lëviz mes ndalimit dhe rregullimit.

Raportet globale: rregullat po vonojnë

Sipas raportit TALIS 2024 të OECD-së, 36–41 për qind e mësuesve në vendet e zhvilluara përdorin inteligjencën artificiale në punën e tyre, kryesisht për përgatitje mësimore dhe planifikim. Në Kosovë kjo shifër arrin rreth 43 për qind, mbi mesataren ndërkombëtare.

Raportet e UNESCO-s tregojnë një boshllëk edhe më të madh në nivel politikash. Deri vonë, më pak se 10 për qind e institucioneve kishin udhëzime formale për përdorimin e AI-së. Edhe pse në vitin 2025 shumica janë në proces hartimi, vetëm një pjesë e vogël e stafit ndihen të përgatitur për përdorim të sigurt dhe etik.

Në të dy rastet, përfundimi është i njëjtë: teknologjia ka hyrë në klasë më shpejt sesa rregullat që duhet ta udhëheqin atë.

Përfundim: një sistem arsimor në mes

Testi i Maturës 2026 nuk u mbyll vetëm si një provim i përfunduar. Ai u shndërrua në një pasqyrë të një sistemi arsimor që po ndryshon më shpejt sesa mekanizmat e tij të kontrollit.

Në një realitet ku pyetjet shpërndahen brenda minutave dhe përgjigjet gjenerohen brenda sekondave, kufiri mes dijes dhe teknologjisë po bëhet gjithnjë e më i paqartë.

Dhe në fund, pyetja që mbetet nuk është vetëm si u zhvillua një test, por çfarë po mat ai në të vërtetë: dijen e nxënësve apo aftësinë e tyre për të jetuar në një botë ku informacioni nuk pret më as fillimin e një provimi.

Ky artikull është realizuar me mbështetjen e projektit “Mbështetje për shoqërinë civile në Kosovë”, financuar nga Dukati i Madh i Luksemburgut dhe implementuar nga LuxDev, Agjencia e Luksemburgut për Bashkëpunim Zhvillimor.

Përmbajtja e këtij artikulli është përgjegjësi e vetme e Geg FM Radio dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Dukatit të Madh të Luksemburgut.