Ulpiana dhe Kalaja e Novobërdës bëhen me ciceronë zyrtarë
Për herë të parë, parku arkeologjik “Ulpiana” dhe Kalaja e Novobërdës do të kenë ciceronë të rregullt, të cilët do të shërbejnë aty për një periudhë njëvjeçare. Pas shpalljes së konkursit nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit, nga pesë pozitat e shpallura, janë përzgjedhur tre persona: dy në “Ulpianë” dhe një në Novobërdë. Ndërkohë, për Kalanë e Prizrenit nuk ka pasur asnjë aplikant.
Çështja e mungesës së udhërrëfyesve profesionistë në monumentet e trashëgimisë kulturore ka qenë një problem i kahershëm. Pavarësisht se konsiderohen të domosdoshëm për interpretimin dhe promovimin e këtyre siteve, shumë monumente kanë mbetur pa ciceronë, duke i lënë vizitorët pa informata të strukturuara.
Këtë herë, pas përpjekjeve të shumta përmes OJQ-ve dhe organizimeve të tjera, MKRS vendosi që të hapë konkurs për t’i punësuar vetë ciceronët. Si rezultat, Atdhe Prelvukaj dhe Ismail Gagica pritet të shërbejnë në “Ulpianë”, ndërsa Fitim Bunjaku në Kalanë e Novobërdës. Dy prej tyre kanë konfirmuar se ende nuk e kanë nisur punën.
Punësimi i ciceronëve në këto lokalitete është pritur gjatë, sidomos në “Ulpianë”, ku qysh para dy vjetësh ishte planifikuar që parku arkeologjik – i inaugurua si i pari i këtij lloji në Kosovë – të kishte udhërrëfyes të rregullt.
Megjithatë, ekspertët e fushës vlerësojnë se përveç pranisë së ciceronëve, është jetik edhe ekzistimi i një plani interpretimi për çdo monument. Sali Shoshi nga “CHwB Kosova” ka theksuar se monumentet duhet të kenë mënyra të qarta për t’u prezantuar vizitorëve, qoftë përmes njerëzve, qoftë përmes ekspozitave, teknologjisë apo aplikacioneve digjitale. Sipas tij, një plan i tillë siguron qasje më gjithëpërfshirëse dhe afatgjatë.
Shoshi ka paralajmëruar edhe fillimin e një kampi interpretimi që do t’i kushtohet posaçërisht “Ulpianës”. Ky kamp synon të mbledhë e të sistemojë materialet ekzistuese, në mënyrë që ato të prezantohen më qartë për vizitorët, duke e gjallëruar përvojën dhe duke i dhënë arsye që turistët të rikthehen më shumë se një herë.
Në anën tjetër, udhërrëfyesi Muamer Hasani nga “GuideKS” ka potencuar se prania e ciceronëve është e pazëvendësueshme për të garantuar interpretim të saktë dhe shmangie të keqkuptimeve, sidomos në aspektin historik. Ai e pranon se mund të ketë mjete shtesë si audio-guida apo aplikacione AR/VR, por sipas tij ato janë vetëm plotësuese. Ciceroni mbetet kyç, sepse ofron komunikim të drejtpërdrejtë dhe përgjigje në kohë reale.
Hasani gjithashtu ka theksuar rëndësinë e trajnimeve të vazhdueshme për ciceronët, duke i pajisur ata me teknika profesionale në rrëfim, menaxhim grupesh dhe njohuri të thelluara për sitet historike e arkeologjike.
Ministria e Kulturës ka tentuar edhe më herët që të funksionalizojë monumentet përmes bashkëpunimit me organizata joqeveritare. Në vitin 2023, ky mekanizëm u aplikua për disa objekte, por suksesi mbeti i pjesshëm, duke funksionalizuar vetëm disa prej tyre. Në përpjekjen e dytë, “Ulpiana” dhe Kalaja e Prizrenit u përfshinë në listë, me financime nga 50 deri në 100 mijë euro për vit, por edhe këtu pati sfida.
Në këtë kontekst, MKRS ka sqaruar se përfshirja e ciceronëve për një periudhë njëvjeçare është pjesë e një projekti pilot, që synon të shërbejë si model për zbatime të ardhshme në monumente të tjera. Qëllimi është që këto përvoja të hapin rrugën drejt një qasjeje më të qëndrueshme për promovimin dhe mbrojtjen e trashëgimisë kulturore.
Ndërkohë, përmes ftesave publike, MKRS ka kërkuar edhe angazhimin e OJQ-ve për monumente të tjera, si Hidroelektrana – Muzeu i Elektroekonomisë në Prizren dhe Kulla e Ministrit në Pejë. Për këto projekte, është planifikuar mbështetje financiare prej 20 deri në 60 mijë euro në vit, varësisht nga projektet e përzgjedhura.
Edhe pse hap pas hapi, këto veprime konsiderohen si një nisje e re drejt funksionalizimit të monumenteve, duke ofruar më shumë për vizitorët dhe duke e bërë trashëgiminë kulturore më të gjallë dhe të aksesueshme.
